بازخوانی ساختار حقوق مالکیت اقتصادی بر پایه نظریه عدالت حق‌محور استاینر: از آزادی منفی تا جبران تاریخی

تنگستانی, محمدقاسم; مرادی برلیان, مهدی

doi:10.48308/eclr.2025.240772.1189

بازخوانی ساختار حقوق مالکیت اقتصادی بر پایه نظریه عدالت حق‌محور استاینر: از آزادی منفی تا جبران تاریخی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

محمدقاسم تنگستانی ¹ ^¶

مهدی مرادی برلیان ²

¹ دانشیار، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران. (نویسنده مسئول) m.tangestani@khu.ac.ir

² استادیار، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران.

https://doi.org/10.48308/eclr.2025.240772.1189

چکیده

در بسیاری از نظام‌های حقوقی، مالکیت خصوصی بر منابع طبیعی و ثروت‌های عمومی اغلب بر پایه تصرفات تاریخیِ فاقد رعایت حق برابر همگان نسبت به این مواهب استوار شده است. نظریه عدالت حق‌محور هیلل استاینر، با تأکید بر آزادی منفی و لزوم جبران تاریخی در توزیع منابع اولیه، نقدی بنیادین بر چنین مبانی متعارف مالکیت خصوصی وارد می‌کند. پژوهش حاضر با روش توصیفی– تحلیلی و تطبیقی به بازخوانی ساختار حقوقی مالکیت اقتصادی از دیدگاه استاینر می‌پردازد تا ضمن شناسایی موارد بی‌عدالتی در نظام‌های حقوقی موجود، چارچوبی نوین مبتنی‌بر حقوق برابر افراد نسبت به منابع طبیعی اولیه پیشنهاد کند. ابتدا مؤلفه‌های کلیدی نظریه استاینر ازجمله اصالت آزادی‌های منفی افراد (آزادی از دخالت دیگران)، خودمالکی اشخاص و اشتراک همگان در منابع طبیعی، تبیین و سپس با اصول حقوق مالکیت در نظام‌های حقوقی موجود مقایسه شده است. این مطالعه نشان می‌دهد که حقوق موضوعه مالکیت اقتصادی، درصورت بی‌توجهی به سهم برابر اشخاص از منابع اولیه و فقدان سازوکارهای جبران خسارت برای تصرفات تاریخی، از منظر عدالت توزیعی ناپایدار می‌ماند. در پایان نتیجه‌گیری می‌شود که با به‌کارگیری اصول عدالت حق‌محور استاینر در سیاست‌گذاری حقوقی می‌توان ضمن تضمین آزادی‌های منفی و حقوق مالکیت مشروع، ابزارهای لازم برای جبران بی‌عدالتی‌های تاریخی و توزیع منصفانه منابع اولیه را در نظام حقوقی نهادینه کرد. بدین‌ترتیب می‌توان از نظریه استاینر به‌عنوان مبنایی برای اصلاح قوانین مالکیت و تحقق نظمی پایدارتر بر مبنای عدالت توزیعی بهره گرفت.

کلیدواژه‌ها

عدالت حق‌محور

استاینر

آزادی منفی

جبران تاریخی

حقوق مالکیت اقتصادی

عنوان مقاله English

Restudying the Legal Structure of Economic Property Rights Based on Steiner’s Rights-Based Theory of Justice: From Negative Liberty to Historical Restitution

نویسندگان English

Mohammad Ghasem Tangestani ¹

Mahdi Moradi Berelian ²

¹  Associate Professor, Faculty of Law & Political Science, Kharazmi University, Tehran, Iran. Corresponding Author Email: m.tangestani@khu.ac.ir

² Assistant Professor, Faculty of Law & Political Science, University of Mazandaran, Babolsar, Iran.

چکیده English

In many legal systems, private ownership of natural resources and public assets has often been founded on historical appropriations made without regard to the equal rights of all individuals to those resources. Hillel Steiner’s rights-based theory of justice emphasizing negative liberty and the need for historical restitution in the initial distribution of natural resources fundamentally challenges these conventional foundations of private property. Using a descriptive-analytical and comparative approach, this study revisits the legal structure of economic property rights from Steiner’s perspective. It aims to identify injustices in the existing system and to propose a novel legal framework grounded in individuals’ equal rights to natural resources. First, Steiner’s key theoretical components including the originality of negative liberty (freedom from interference), the principle of self-ownership, and the notion of common ownership of natural resources are explained and then compared with those of the existing property law regime. The findings indicate that the existing economic property law regime, if it ignores individuals’ equal shares of original resources and lacks mechanisms of compensation for past appropriations, remains unstable from a distributive justice standpoint. In conclusion, applying Steiner’s rights-based principles in legal policymaking can safeguard negative liberty and legitimate property rights while institutionalizing tools for historical injustice restitution and the fair distribution of original resources. Thus, Steiner’s framework can serve as a foundation for reforming property law and achieving a more sustainable order grounded in distributive fairness.

کلیدواژه‌ها English

Rights-Based Justice

Steiner

Negative Liberty

Historical Restitution

Economic Property Rights

کتاب
1. خمینی، روح‌الله، تحریر الوسیله، ج ۱. قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، بی‌تا.
مقاله
1. استاینر، هیلل، «مفهوم عدالت»، ترجمه محمد راسخ. فصلنامه مجلس و پژوهش، ش. ۳۸، 1382، صص. ۱۱–۴۰.
https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/
1. جلال‌آبادی، اسدالله و همکاران، «ارزیابی طرح سهام عدالت از منظر خصوصی‌سازی»، مجله مجلس و پژوهش، ش. ۵۴، ۱۳۸۶، صص. ۱۰۳–۱۲۶.
https://lib.majles.ir/parvan/resource/134741/
1. راسخ، محمد، «حق، جزء مؤلف عدالت»، دانشنامه‌های حقوقی، د. 3، ش. 6، 1399، صص. ۱۰۰–۷۷.
Doi: 10.22034/law.2021.525140.1048

عربی

کتاب
1. حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل‌الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه، ج 17، قم: مؤسسه آل‌البیت (ع)، ۱۳۹۳.
References

Books
1. Cohen, G. A., Self-Ownership, Freedom, and Equality, Cambridge University Press, 1995.
2. Hurr Ameli, Muhammad ibn Hassan, Wasa’il-Shi’ah to the Study of Sharia Issues, Vol. 17, Qom: Al-Bayt Institute, 2014. (In Arabic)
3. Khomeini, Ruhollah, Tahrir al-Wasilah, vol. 1. Qom: Institute for Compilation and Publication of Imam Khomeini's Works, undated. (In Persian)
4. Merrill, T. W., and H. E. Smith. Property: Principles and Policies. 3^rd New York: Foundation Press, 2017.
5. Nozick, R., Anarchy, State, and Utopia, Basic Books, 1974.
6. Pettit, P., Republicanism: A Theory of Freedom and Government, Oxford University Press, 1997.
7. Rawls, J., A Theory of Justice. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1971.
8. Steiner, H., An Essay on Rights, Wiley-Blackwell, 1994.
Articles
1. Goldsmith, S., “The Alaska Permanent Fund Dividend: An Experiment in Wealth Distribution”, Paper presented at the Ninth International Congress of the Basic Income European Network, Geneva, 2002, pp. 1-17 https://basicincome.org/bien/pdf/2002Goldsmith.pdf?utm_source=chatgpt.com
2. Jalalabadi, Asadollah et al., “Evaluation of the Justice Shares Plan from a Privatization Perspective”, Journal of Parliament and Research, Vol. 54, 2007, pp. 103–126. (In Persian)
https://lib.majles.ir/parvan/resource/134741/
1. Kramer, M. H., “Introduction”. In M. H. Kramer (Eds.)”, Rights, Wrongs and Responsibilities (pp. 13-20). New York: Palgrave Macmillan, 2001. 1057/9780230523630
2. Lubens, R., “The social obligation of property ownership: A comparison of German and U.S. law”, Arizona Journal of International & Comparative Law, 24(2), 2007, pp.389–449. https://arizonajournal.org/wp-content/uploads/2015/11/Lubens_Article.pdfRasekh,
3. Mohammad, R., “Right, Part of the Justice Component”, Legal Encyclopedias, Vol. 3, No. 6, 2010, pp. 100–77. (In Persian) 22034/law.2021.525140.1048
4. Salehi, Isfahani, D., & Mostafavi, Dehzooei, M. H., “Cash transfers and labor supply: Evidence from a large scale program in Iran”, (Economic Research Forum Working Paper No. 1090). Economic Research Forum, 2017, pp.1-28 https://erf.org.eg/wp-content/uploads/2017/05/1090.
5. Shnayderman, Ronen, “Freedom, Self-Ownership, and Equality in Steiner’s Left-Libertarianism”, Politics, Philosophy & Economics, Vol. 12, No. 3, 2013, pp. 219–227. 10.1177/1470594X12460638
6. Steiner, H., “A Liberal Theory of Exploitation”, Ethics, Vol. 87, No. 2, 1977, pp. 225–241 10.1086/292529
7. Steiner, H., “The Concept of Justice”, translated by Mohammad Rasekh, Quarterly Journal of Parliament and Research, Vol. 38, 2003, pp. 11–40. (In Persian) https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/428089/%D9%85%D9%81%D9%87%D9%88%D9%85-%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%AA
8. Vallentyne, P., & Steiner, H. “Libertarian Theories of Intergenerational Justice”, In A. Gosseries & L. Meyer (Eds.), Justice Between Generations (pp. 50–76). Oxford: Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780199282951.003.0003
9. Chancel, L., Piketty, T., Saez, E., & Zucman., “World Inequality Report 2022. World Inequality Lab”, 2022, pp. 1-235 https://lib.icimod.org/records/mmxhy-6vn34