وضعیت‌سنجی انحلال قراردادهای هوشمند بهسبب فسخ با خیارات قانونی

الشریف, علی; الشریف, محمدمهدی

doi:10.48308/eclr.2026.239631.1164

وضعیت‌سنجی انحلال قراردادهای هوشمند بهسبب فسخ با خیارات قانونی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

علی الشریف ¹ ^¶

محمدمهدی الشریف ²

¹ دانشجوی کارشناسی‌ارشد، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران (نویسنده مسئول).

² دانشیار، دانشکده علوم اداری و اقتصاد، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران.

https://doi.org/10.48308/eclr.2026.239631.1164

چکیده

«قراردادهای هوشمند» از دستاوردهای پیشرفت شتابان فناوری در عرصه‌های بشری و به‌طور ویژه در حیطه روابط حقوقی در دهه‌های اخیر محسوب می‌شوند. این‌گونه از قراردادها عقدهایی خوداجرا و مبتنی‌بر سیستم نرم‌افزاری زنجیره بلوکی‌اند که مفاد آنها در قالب کدهای رایانه‌ای است. «قراردادهای هوشمند» دارای ویژگی‌هایی همچون انعطاف‌ناپذیری و خوداجرایی‌اند. باتوجه‌به این خصوصیات، ممکن است این‌طور تصور شود که در این سنخ از قراردادهای نوین جایی برای ثبوت یا اعمال خیارات خصوصاً خیارات قانونی وجود ندارد. در این نوشتار به این مشکلات و چالش‌های احتمالی به‌طور ویژه در حیطه انحلال قراردادهای هوشمند به‌سبب فسخ با خیارات قانونی پرداخته شده و نظریات احتمالی مربوط به این مسئله مورد بررسی و نقد قرار گرفته‌اند. در پایان، این نتیجه به دست آمده است که بر اساس حقوق مدنی ایران و فقه امامیه، ویژگی‌های یادشده راجع به قراردادهای هوشمند هیچ‌یک مانع از ثبوت و اعمال خیارات قانونی یا قراردادی نیستند و هیچ تفاوت بنیادین و شایان توجهی میان قرارداد هوشمند و قرارداد سنتی در ساحت انحلال به سبب فسخ با خیار نمی‌توان یافت که البته این سخن مانع از آن نیست که در برخی از قراردادهای هوشمند، به حسب شرایط خاصی که هر معامله دارد، اسقاط ضمنی همه یا برخی از خیارات ازسوی طرف‌های قرارداد هوشمند رخ داده باشد که امری طبیعی در هر معامله‌ای است.

کلیدواژه‌ها

قرارداد هوشمند

بلاک‌چین

خیار

فسخ

انحلال

عنوان مقاله English

Evaluation of Smart Contracts Dissolution due to Termination with Statutory Options

نویسندگان English

Ali Alsharif ¹

Mohammadmehdi Alsharif ²

¹ L.L.M Student, Faculty of Law & Political Science, University of Tehran, Tehran, Iran Corresponding Author Email: alialsharif1380@gmail.com

² Associate Professor, Faculty of Administrative Sciences & Economics, University of Isfahan, Isfahan, Irann

چکیده English

“Smart contracts” are among the achievements of the rapid advancement of technology in various fields of human life, particularly in the domain of legal relations in recent decades. These contracts are self-executing agreements based on blockchain software systems, with their terms expressed in computer code. Smart contracts are characterized by features such as inflexibility and automatic execution. Given these characteristics, it might be assumed that there is no room for the existence or exercise of options (khiyārāt) especially those granted by law within such modern forms of contracts. This article addresses the potential issues and challenges related to the termination of smart contracts due to the exercise of legal options, critically analyzing the possible views surrounding this matter. It concludes that, under Iranian civil law and Imamiya jurisprudence, the aforementioned features of smart contracts do not preclude the establishment or exercise of either legal or contractual options. No fundamental or significant difference can be found between smart contracts and traditional contracts with respect to termination through options. However, this does not rule out the possibility that, in some smart contracts and depending on the specific circumstances of each transaction, the parties may have implicitly waived some or all of their options — a phenomenon that is natural in any transaction.

کلیدواژه‌ها English

Smart Contract

Blockchain

Option (Khiar)

Rescission

Termination

کتاب
1. امامی، سید حسن‌، حقوق مدنی، تهران: اسلامیه، 1347.
2. جعفری‌لنگرودی، محمدجعفر، مبسوط در ترمینولوژی حقوق، تهران: انتشارات گنج دانش، 1400.
3. جعفری‌لنگرودی، محمدجعفر، مجموعه محشای قانون مدنی (علمی، تطبیقی، تاریخی)، تهران: گنج دانش، 1379.
4. شهیدی، مهدی، حقوق مدنی ۶: عقود معین ۱، تهران: مجمع علمی و فرهنگی مجد، 1382.
5. شهیدی، مهدی، سقوط تعهدات، تهران: مجمع علمی و فرهنگی مجد، 1403.
6. شیروی، عبدالحسین، حقوق قراردادها (انعقاد، آثار و انحلال)، تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت). پژوهشکده تحقیق و توسعه علوم انسانی، 1396.
7. صفایی، سید حسین، دوره مقدماتی حقوق مدنی: قواعد عمومی قراردادها، تهران: میزان، 1402.
8. کاتوزیان، امیر ناصر، دوره حقوق مدنی: قواعد عمومی قراردادها، تهران: گنج دانش، 1397.
9. کاتوزیان، امیر ناصر، قانون مدنی در نظم حقوقی کنونی، تهران: میزان، 1402.
10. هاشمی‌شاهرودی، محمود، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل‌بیت علیهم‌السلام، قم: مؤسسه دائرة‌المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل‌بیت (علیهم‌السلام)، 1382.
مقاله
1. پوراسماعیل، حسن، محمدحسن هدایتی، و مهدی سیفی‌پور، «بررسی ظرفیت‌های فناوری قرارداد هوشمند و برخی ملاحظات حقوقی آن»، راهبردی، 1403، صص. ۳۰-۱. (http://noo.rs/eL2o7)
2. ربانی‌موسویان، سید علی، «قواعد حاکم بر قراردادهای هوشمند در فقه امامیه و حقوق موضوعه»، فصلنامه پژوهش‌های فقه و حقوق اسلامی، شماره ۶۶، 1400، صص. ۲۰۴-۱۷۸.
(https://doi.org/10.22034/ijrj.2022.689984)

عربی

کتاب
1. بجنوردی، حسن، القواعد الفقهیة، قم: الهادی، 1377.
2. حلی، حسین، الخیارات، با محمدحسین حسینی‌طهرانی، مشهد: علامه طباطبایی، 1435.
3. رشتی، حبیب‌الله بن محمدعلی، فقه الإمامیه، با محمدکاظم خلخالی، قم: مکتبة الداوری، 1407.
4. علامه حلی، حسن بن یوسف، تبصره المتعلمین فی احکام الدین، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات، 1411.
5. محقق حلی، جعفر بن حسن، شرائع‌الاسلام فی مسائل الحلال والحرام، قم: اسماعیلیان، 1408.
References

Books‌
1. Allameh Hilli, Hassan ibn Yusuf, Commentary of the Learners in the Rulings of the Religion, Tehran: Ministry of Culture and Islamic Guidance, 1990. (in Arabic)
2. Bojnourdi, Hassan. Al-Qawa'id al-Fiqhiyya (Jurisprudential Maxims), Qom: Al-Hadi, 1998. (in Arabic)
3. Bonomi, Andrea, Matthias Lehmann, and Shaheeza Lalani, eds., Blockchain and Private International Law, International and Comparative Business Law and Public Policy 4. Brill Nijhoff, 2023.
4. Carron, Blaise, and Valentin Botteron, How Smart Can a Contract Be? Blockchains, Smart Contracts, Decentralised Autonomous Organisations and the Law, 2019.
5. De Filippi, Primavera, and Aaron Wright, Blockchain and the Law: The Rule of Code, 2018.
6. Drescher, Daniel, Blockchain Basics: A Non-Technical Introduction in 25 Steps, 2017.
7. Emami, Seyed Hassan. Civil Law. Tehran: Eslamiyeh, 1968. (in Persian)
8. Hancock, Matthew, and Ed Vaizey, Distributed Ledger Technology: Beyond Block Chain, 2016.
9. Hashemi-Shahroudi, Mahmoud. Jurisprudential Encyclopedia According to the School of Ahl al-Bayt. Qom: Encyclopedia of Islamic Jurisprudence Institute, 2003. (in Persian)
10. Hilli, Hussein. Al-Khiyarat (Options). With Mohammad Hossein Hosseini-Tehrani. Mashhad: Allameh Tabataba'i, 2014. (in Arabic)
11. Jafari-Langeroudi, Mohammad Jafar. Annotated Civil Code Collection (Scientific, Comparative, Historical). Tehran: Ganj-e Danesh, 2000. (in Persian)
12. Jafari-Langeroudi, Mohammad Jafar. Extensive Terminology of Law. Tehran: Ganj-e Danesh Publishing, 2021. (in Persian)
13. Katouzian, Nasser. Civil Code in the Current Legal System. Tehran: Mizan, 2023. (in Persian)
14. Katouzian, Nasser. Civil Law Series: General Rules of Contracts. Tehran: Ganj-e Danesh, 2018. (in Persian)
15. Ko˜lvart, Merit, Margus Poola, and Addi Rull, Smart Contracts, Edited by Tanel Kerikma¨e and Addi Rull. Springer, The Future of Law and eTechnologies, 2016.
16. Kraus, Daniel, Thierry Obrist, and Olivier Hari, eds., Blockchains, Smart Contracts, Decentralised Autonomous Organisations and the Law, Cheltenham, UK; Northampton, MA: Edward Elgar Publishing, 2019.
17. Muhaqqiq Hilli, Ja'far ibn Hassan, Islamic Jurisprudence on Permissible and Forbidden Issues (Shara'i' al-Islam fi Masa'il al-Halal wa al-Haram), Qom: Esma'ilian, 1988. (in Arabic)
18. Rashti, Habibollah ibn Mohammad Ali. Fiqh al-Imamiyya, With Mohammad Kazem Khalkhali. Qom: Al-Dawari Library, 1987. (in Arabic)
19. Safaei, Seyed Hossein. Introductory Course on Civil Law: General Rules of Contracts. Tehran: Mizan, 2023. (in Persian)
20. Shahidi, Mehdi. Civil Law, Vol. 6: Nominated Contracts I. Tehran: Majd Scientific and Cultural Center, 2003. (in Persian)
21. Shahidi, Mehdi. Extinction of Obligations. Tehran: Majd Scientific and Cultural Center, 2024. (in Persian)
22. Shiravi, Abdolhossein. Contract Law (Formation, Effects, and Termination). Tehran: SAMT, Institute for Research and Development in Humanities, 2017. (in Persian)
23. Singhal, Bikramaditya, Gautam Dhameja, and Priyansu Panda, Beginning Blockchain: A Beginner’s Guide to Building Blockchain Solutions, 2018.
24. Verstappen, Jasper, Legal Agreements on Smart Contract Platforms in European Systems of Private Law, 2023rd edition. Cham: Springer, 2024.
25. Wattenhofer, Roger, The Science of the Blockchain, 2016.
Articles
1. “ELI Principles on Blockchain Technology, Smart Contracts and Consumer Protection,” 2023, pp. 1-52. https://doi.org/10.2139/ssrn.4751468
2. Cornell, Nicolas, and Kevin Werbach, “Contracts Ex Machina”, Duke Law Journal, Vol. 67, No. 2, November 21, 2017, pp. 82-313. https://doi.org/10.5040/9781509937059.ch-001
3. De Filippi, Primavera, Chris Wray, and Giovanni Sileno, “Smart Contracts.” Internet Policy Review, 2021, pp. 1-9. https://doi.org/10.14763/2021.2.1549
4. Hansen, J.Dax, Laurie Rosini, and Carla L. Reyes, “More Legal Aspects of Smart Contract Applications (Token Sales, Capital Markets, Supply Chain Management, Government and Smart Cities, Real Estate Registries, and Enabling Self-Sovereign Identity)”, Perkins Coie LLP, 2018, pp. 1-26. com/Blockchain
5. Hourani, Sara, “Cross-Border Smart Contracts: Boosting International Digital Trade through Trust and Adequate Remedies”, In Modernizing International Trade Law to Support Innovation and Sustainable Development: Proceedings of the Congress of the United Nations Commission on International Trade Law Vienna, 118–19. Vienna: United Nations, 2017, pp. 118-119. http://www.uncitral.org/pdf/english/congress/Papers_for_Programme/11-HOURANI-Cross-Border_Smart_Contracts.pdf
6. Khan, Shafaq, Faiza Loukil, Chirine Ghedira-Guegan, Elhadj Benkhelifa, and Anoud Bani-Hani, “Blockchain Smart Contracts: Applications, Challenges, and Future Trends”, Peer-to-Peer Networking and Applications, 14, No. 5, 2021, pp. 2901–2925. https://doi.org/10.1007/s12083-021-01127-0
7. Meyer, Olaf, “Stopping the Unstoppable - Termination and Unwinding of Smart Contracts”, Social Science Research Network, October 29, 2019, pp. 1-15. https://ssrn.com/abstract=3537477
8. O’Shields, Reggie, “Smart Contracts: Legal Agreements for the Blockchain.” North Carolina Banking Institute, 21, No. 1, March 1, 2017, pp. 177-194. https://scholarship.law.unc.edu/ncbi/vol21/iss1/11
9. Pour-Esmaeil, Hassan, Mohammad Hassan Hedayati, and Mehdi Seifipour. “Exploring the Capacities of Smart Contract Technology and Some of Its Legal Considerations.” Rahbordi, 2024, pp. 1-30. (in Persian) http://noo.rs/eL2o7
10. Rabbani-Mousavian, Seyed Ali. “Rules Governing Smart Contracts in Imami Jurisprudence and Positive Law.” Journal of Islamic Jurisprudence and Law Studies, no. 66 (2021), pp. 178-204. (in Persian) https://doi.org/10.22034/ijrj.2022.689984
11. Rohr, Jonathan, “Smart Contracts in Traditional Contract Law, Or: The Law of the Vending Machine.” Cleveland State Law Review, 67, No. 1, 2019, pp. 67–88. (https://engagedscholarship.csuohio.edu/clevstlrev/vol67/iss1/9)
12. Rühl, Giesela, “Smart (Legal) Contracts, or: Which (Contract) Law for Smart Contracts? ”, In Blockchain, Law and Governance, edited by Benedetta Cappiello and Gherardo Carullo, 159–80. Springer International Publishing, 2021, pp. 1-21. https://doi.org/10.1007/978-3-030-52722-8_6
13. Savelyev, Alexander, “Contract Law 2.0: ‘Smart’ Contracts as the Beginning of the End of Classic Contract Law”, National Research University Higher School of Economics Research Paper Series, 26, No. 2, 2016, pp. 116–34. https://doi.org/10.1080/13600834.2017.1301036
14. Szabo, Nick, “Smart Contracts: Building Blocks for Digital Markets”, 1996, pp. 1-11. (https://www.fon.hum.uva.nl/rob/Courses/InformationInSpeech/CDROM/Literature/LOTwinterschool2006/szabo.best.vwh.net/smart_contracts_2.html)
15. Temte, Morgan, “Blockchain Challenges Traditional Contract Law: Just How Smart Are Smart Contracts”, Wyoming Law Review, 19, No. 1, 2019, pp. 87-117. https://doi.org/10.59643/1942-9916.1409.
16. ZOU, Weiqin, David LO, Pavneet KOCHHAR, Xuan-Bach LE, Xin XIA, Yang FENG, Zhenyu CHEN, and Baowen XU, “Smart Contract Development: Challenges and Opportunities”, IEEE Transactions on Software Engineering, Vol. 47, No. 10, 2021, pp. 2084–2106.
https://doi.org/10.1109/TSE.2019.2942301