دانشگاه شهید بهشتی پژوهش های حقوق اقتصادی و تجاری 2980-9967 مقالات آماده انتشار 2026 07 08 A Comparative Analysis of "Planned Obsolescence" as an Unfair Commercial ‎Practice: Subject Lessons for Iran's Legal System تحلیل تطبیقی «کهنگی عمدی» به‌مثابه رویۀ غیرمنصفانۀ تجاری: ‏درس‌‌هایی برای نظام حقوقی ایران 107223 10.48308/eclr.2026.242920.1242 FA عمید محمدی استادیار حقوق خصوصی، گروه حقوق، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه جهرم، جهرم، ایران.‏ 0009-0009-8795-7625 محمد منصوری پور گروه حقوق خصوصی، دانشگاه غیر انتفاعی طلوع مهر قم 0009-0004-5478-9075 Journal Article 2025 12 17 Planned obsolescence as an unfair commercial practice, is a strategy that, through the intentional engineering of a limited lifespan for goods, exerts profound effects on consumer rights and the equitable balance of the market. The main research question is: what is the legal concept and nature of planned obsolescence, and what are its instances as unfair commercial practices? Employing a comparative-analytical method and relying on library-based resources, this article identifies the approaches of the European Union and the United States legal systems and seeks to analyze the position of the Iranian legal system in confronting this phenomenon. The findings confirm that the European Union, through the adoption of preventive policies (mandatory transparency regarding product durability, the right to repair, and the strengthening of competition), has established a coherent framework. The United States relies primarily on reactive instruments (class actions and anti-fraud rules), the effectiveness of which is limited due to the difficulty of proving producer intent. In Iran, despite fragmented capacities within consumer protection and e-commerce laws, there exists no precise definition of planned obsolescence as an unfair practice, and the weakness of enforcement mechanisms has hindered effective governance against this phenomenon. The comparative analysis suggests that reforms such as the institutionalization of the right to repair, the formulation of transparency standards concerning product durability, and the establishment of collective redress mechanisms can bring the Iranian legal system closer to an efficient global model and establish a fairer balance between the rights of producers and consumers. کهنگی عمدی (برنامه‌ریزی برای زوال زودهنگام کالا) به‌مثابه رویه‌ غیرمنصفانه تجاری، ‏راهبردی است که با طراحی عامدانۀ عمر محدود برای کالا، تأثیرات ژرفی بر حقوق ‏مصرف‌کننده و تعادل عادلانۀ بازار بر جای می‌گذارد. پرسش‌ اصلی پژوهش این است که مفهوم ‏و ماهیت حقوقی کهنگی عمدی چیست و مصادیق آن به عنوان رویه‌های غیرمنصفانه تجاری ‏کدامند؟ این مقاله با روش تحلیلی تطبیقی و با اتکا به منابع کتابخانه‌ای، رهیافت نظام‌های ‏حقوقی اتحادیه اروپا و ایالات متحده آمریکا را مورد شناسایی قرار می‌دهد و می‌کوشد تا ‏وضعیت نظام حقوقی ایران را در مواجهه با این پدیده واکاوی نماید. یافته‌ها مؤید آن است که ‏اتحادیه اروپا با اتخاذ سیاست‌های پیشگیرانه (الزام به شفافیت در دوام کالا، حق تعمیر و تقویت ‏رقابت) سازوکاری منسجم ایجاد کرده است. آمریکا عمدتاً بر ابزارهای واکنشی (دعاوی جمعی و ‏قواعد ضد فریب) متکی است که اثربخشی آن‌ها به دلیل دشواری اثبات قصد تولیدکننده محدود ‏است‎.‎‏ در ایران، با وجود ظرفیت‌های پراکنده در قوانین حمایت از مصرف‌کننده و تجارت ‏الکترونیکی، تعریف دقیقی از کهنگی عمدی به‌مثابه رویه غیرمنصفانه وجود ندارد و ضعف ‏ضمانت‌اجراها، حکمرانی مؤثر در قبال این پدیده را با مانع روبرو ساخته است. تحلیل تطبیقی ‏حاکی از آن است که اصلاحاتی چون نهادینه‌سازی حق تعمیر، تدوین استانداردهای شفافیت ‏درباره دوام کالا و ایجاد سازوکارهای جبران خسارت جمعی می‌تواند نظام حقوقی ایران را به ‏الگوی کارآمد جهانی نزدیک‌تر کرده و تعادل منصفانه‌تری میان حقوق تولیدکنندگان و ‏مصرف‌کنندگان برقرار سازد‎.‎